Kura ile Belirlenen Seçimler: Türkiye Tarihinde Eşitlikle Biten Sandık Mücadeleleri
Demokrasilerde sandığa atılan her bir oyun kader belirleyici olduğu söylenir. Çoğu zaman bu ifade, seçmeni sandığa çekmek için kullanılan retorik bir slogandan ibaret sanılır. Oysa Türkiye’nin çok partili siyasi tarihine ve seçim tutanaklarına bakıldığında, "tek bir oyun" ya da oyların "birebir eşit çıkmasının" bir kentin, ilçenin veya köyün kaderini nasıl değiştirdiği somut olaylarla sabittir.
Seçim akşamı sandıklar açılıp sayımlar bittiğinde, iki adayın da kuruşu kuruşuna aynı sayıda oy aldığı anlarda siyaset bilimi susar, istatistik tükenir ve devreye seçim hukuku ile şans girer: Kura çekimi.
Peki, Türkiye’de sandıkta oylar eşit çıktığında yasal prosedür nasıl işler? Hangi seçim türlerinde kura uygulanır, hangilerinde seçim yenilenir? Ve en önemlisi; Türkiye tarihinde seçim kurullarında çekilen kuralarla koltuğa oturan isimler kimlerdir?
1. Hukuki Arka Plan: Seçimde Eşitlik Çıkarsa Ne Yapılır?
Türkiye’de genel seçimler (milletvekilliği ve cumhurbaşkanlığı) ile mahalli idareler seçimleri (belediye başkanlığı, meclis üyeliği, muhtarlık) farklı yasal çerçevelere tabidir.
2972 Sayılı Kanun ve Yerel Seçimlerde Kura Usulü
Mahalli İdareler ile Mahalle Muhtarlıkları ve İhtiyar Heyetleri Seçimi Hakkında Kanun’un (2972 Sayılı Kanun) ilgili maddeleri gereğince:
Belediye Başkanlığı: En çok oyu alan aday seçilmiş sayılır. Ancak en çok oyu alan iki veya daha fazla adayın oyları eşit çıkarsa, ilgili İlçe Seçim Kurulu huzurunda adaylar veya temsilcileri arasında kura çekilir. Kuradan çıkan aday belediye başkanı ilan edilir.
Muhtarlık ve İhtiyar Heyeti: Benzer şekilde, eşit oy alan muhtar adayları arasında seçim kurulu gözetiminde ad çekme (kura) yoluna gidilir.
Belediye Meclisi ve İl Genel Meclisi: D’Hondt sistemine göre paylaştırılan üyeliklerde, son üyeliğin dağıtımında eşitlik kalması durumunda yine ilgili partiler/adaylar arasında ad çekilerek sıra belirlenir.
Genel Seçimler ve Cumhurbaşkanlığı Farkı
Cumhurbaşkanlığı seçiminde kura söz konusu değildir; 1. turda %50+1 sağlanamazsa en çok oy alan iki aday 2. tura kalır, 2. turda eşitlik olması halinde ise seçim tekrarlanır. Milletvekili seçimlerinde ise seçim çevrelerinde D'Hondt dağılımında artık oyların eşit kalması gibi nadir teknik durumlarda yine kura mekanizması kanunda tanımlanmıştır. Ancak kamuoyu hafızasında en çok iz bırakan kuralar, tek bir makamın söz konusu olduğu belediye başkanlıkları ve muhtarlıklarda yaşanır.
2. Kura Çekiminden Önceki Zorunlu Aşamalar: Doğrudan Kuraya Gidilmez
Sandık tutanaklarında iki adayın oyu eşit göründüğünde hemen o akşam kura torbası açılmaz. Süreç son derece katı bir yargısal denetimden geçer:
Geçersiz Oyların İncelenmesi: Taraflar ilk olarak sandık kurulu tarafından geçersiz sayılan oy pusulalarına itiraz eder. Genellikle birkaç oyun dahi geçerli kabul edilmesi veya karşı tarafın oyunun iptali eşitliği bozar.
Yeniden Sayım (Maddi Hata İncelemesi): İlçe Seçim Kurulu, çeteleler ile sandık sonuç tutanakları arasındaki uyuşmazlıkları ve kaydırma hatalarını düzeltmek için tüm sandıkları veya itiraz edilen sandıkları tek tek yeniden sayar.
İl ve YSK Aşaması: İlçe seçim kurulunun eşitlik kararına karşı İl Seçim Kurulu’na, ardından Yüksek Seçim Kurulu’na (YSK) itiraz yolu açıktır.
Kesinleşme ve Kura: Tüm itiraz mercileri tükendiğinde ve yapılan mükerrer sayımlar sonucunda eşitlik hâlâ bozulmamışsa, İlçe Seçim Kurulu Başkanı (kıdemli hâkim) gözetiminde yasal kura çekimi gerçekleştirilir.
3. Türkiye Seçim Tarihinden Unutulmaz Eşitlik ve Kura Vakaları
Yerel seçim tarihine bakıldığında, yüz binlerce oyun kullanıldığı seçimlerde bile sonucun kura torbasına kaldığı ilginç tablolarla karşılaşılmıştır.
Ardahan Çıldır Vakası (31 Mart 2024)
Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) adayı Nurettin Aygün ile AK Parti adayı Kemal Yakup Azizoğlu sandıktan 452'şer eşit oyla çıktı. İlçede kullanılan oyların ardından taraflar geçersiz oylara ve sandık tutanaklarına itiraz etti. Yapılan itiraz değerlendirmeleri ve sayımların ardından eşitliğin değişmemesi üzerine İlçe Seçim Kurulu başkanlığında iki adayın huzurunda kura çekimi gündeme geldi. Çekilen kura sonucunda AK Parti adayı Kemal Yakup Azizoğlu belediye başkanı ilan edildi.
Kastamonu Daday (31 Mart 2024)
Daday ilçesinde CHP adayı Selahattin Yanık ile AK Parti adayı Mehmet Akgün arasında nefes kesen bir sayım süreci yaşandı. İlk sayımlarda oyların eşit çıkması veya 1-2 oy farkla el değiştirmesi üzerine taraflar tüm sandıkların yeniden sayılmasını istedi. Yeniden sayım ve tutanak birleştirmelerinde kimi sandıklarda geçersiz oylar incelenerek eşitliğin bozulması sağlandı. Daday, tek bir geçersiz oyun geçerli sayılmasıyla sonucun kuraya kalmaktan son anda kurtulduğu çarpıcı örneklerden biri oldu.
Tunceli Mazgirt (29 Mart 2009)
2009 Mahalli İdareler Seçimlerinde Mazgirt ilçesine bağlı Akpazar beldesinde kıyasıya bir yarış yaşandı.Yapılan sayımlar sonucunda iki partinin adayı eşit sayıda oy aldı. Seçim kurulunda hâkim nezaretinde yapılan kura çekimi ile belde belediye başkanlığı belirlendi.
Çankırı Şabanözü (1999 Yerel Seçimleri)
1999 seçimlerinde Şabanözü'nde Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) ve Doğru Yol Partisi (DYP) adaylarının oyları eşit çıktı. Yapılan tüm itirazlar ve yeniden sayımlar eşitliği bozmayınca, ilçe seçim kurulunda ad çekme usulüne başvuruldu ve belediye başkanı kura ile seçildi.
4. Muhtarlık Seçimlerinde "Kura Rutini"
Belediye başkanlıklarında kura vakaları 5-10 yılda birkaç kez yaşanırken, köy ve mahalle muhtarlıklarında kura çekimi neredeyse her yerel seçimin olağan bir parçasıdır.
Düşük Seçmen Sayılı Köyler: Nüfusu 30-50 olan köylerde adaylar sıklıkla 15-15, 20-20 gibi eşit oylar alır. Örneğin 2024 seçimlerinde Erzincan merkeze bağlı 12 seçmenli Girlevik köyünde iki aday 6'şar oy almış ve muhtar kura ile belirlenmiştir.
Matbu Pusula Eksikliği: Muhtarlık seçimlerinde oy pusulaları adaylar tarafından matbaada basılır veya elle yazılır. Aynı zarfa birden fazla muhtar adayının pusulasının konulması gibi hatalar nedeniyle çok sayıda oy geçersiz kalır ve geçerli oyların sayısı eşitliğe çok daha açık hale gelir.
5. Seçim Hukukunda Kura Adil mi? Alternatifler Neler?
Seçim sonucunun yazı-tura veya torbadan isim çekme mantığıyla kura ile belirlenmesi, hukukçular ve siyaset bilimciler arasında uzun yıllardır tartışılan bir konudur.
Yöntem Avantajı Dezavantajı Kura Çekimi (Mevcut Durum)Hızlı sonuç alınır, kamuya ek maliyet yüklemez, yönetim boşluğunu önler.Temsil meşruiyeti tartışılır; seçmenin iradesi yerine şans faktörü belirleyici olur.Seçimin Yenilenmesi (Alternatif)Nihai kararı doğrudan seçmen verir, meşruiyet tartışması ortadan kalkar.Yüksek maliyet, haftalar süren belirsizlik ve siyasi gerilim.İkinci Tur Modeli (Fransa Örneği)Sadece eşit kalan iki adayın yarışacağı dar kapsamlı bir tekrar oylaması yapılır.Takvim sıkışıklığı ve düşük katılım riski.
Türkiye'de mevzuat, yerel yönetimlerde bürokrasinin ve belediye hizmetlerinin aksamaması adına "pratik ve kesin çözüm" olan kura yöntemini benimsemiştir.
6. Sandık Görevlileri ve Müşahitler İçin Çıkarılacak Dersler
Kura ile sonuçlanan her seçim, sandık başındaki bir tek oyun değerini ispatlar:
1 Geçersiz Oyun Gücü: Çift mühür basılmış, zarfa fazladan kâğıt girmiş ya da yırtılmış tek bir oy pusulası; bir adayı kuraya mahkûm edebilir ya da zaferini ilan ettirebilir.
Tutanak Tutmanın Önemi: Sandık sayımında şüpheli görülen her durum anında sandık kurulu tutanak defterine işlenmelidir. Tutanak altına alınmayan iddialar, seçim kurullarınca "maddi hata" kapsamı dışında görülüp reddedilebilir.
Çetele Kontrolü: Sayım döküm cetvelindeki tek bir çizgi kayması, bir oyun yanlış sütuna yazılmasına ve tablonun eşitliğe sürüklenmesine yol açabilir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Belediye başkanlığı seçiminde oylar eşit çıkarsa ne olur?
Tüm itiraz ve yeniden sayım süreçleri tamamlandıktan sonra eşitlik bozulmazsa, İlçe Seçim Kurulu huzurunda adaylar arasında kura çekilir ve kurayı kazanan aday mazbatasını alır.
Muhtarlık seçiminde kura nasıl çekilir?
Muhtar adaylarının oylarının eşit çıkması halinde, İlçe Seçim Kurulu Başkanı adayların isimlerinin yazılı olduğu kâğıtları mühürlü bir torba veya kutudan çekerek kazananı belirler.
Kura sonucuna itiraz edilebilir mi?
Kura çekiminin usulüne, çekiliş şekline veya öncesindeki geçersiz oyların sayım kararlarına ilişkin olarak İl Seçim Kurulu ve YSK'ya itiraz edilebilir; ancak usulüne uygun yapılan kuranın nihai sonucuna "şans faktörü" gerekçesiyle itiraz edilemez.