Katılımın Coğrafyası: Neden Doğu Sandığa Koşar, Yazlık Beldeler Boş Kalır?
Türkiye, dünya demokrasileri arasında sandık katılım oranlarının geleneksel olarak en yüksek seyrettiği ülkelerden biridir. OECD ve Avrupa ortalamalarının %60-70 bandında dolaştığı genel seçimlerde, Türkiye’de sandık başına gitme oranı rutin biçimde %80’in, kimi kritik dönemeçlerde ise %85-88 bandının üzerine tırmanır.Sandık, bu coğrafyada vatandaşın devlete karşı sahip olduğu en meşru, en dokunulmaz ve en doğrudan denetim kalkanıdır.
Ancak Türkiye haritasını açıp il ve ilçe bazında bir katılım röntgeni çektiğinizde homojen bir tabloyla karşılaşmazsınız. Aksine, ülkenin doğusu ile batısı, metropol merkezleri ile sayfiye kasabaları arasında açıklanması gereken keskin bir katılım asimetrisi göze çarpar.
Bir yanda karın yolları kapattığı mezralardan traktör kasasında, at sırtında oy vermeye giden, katılımın %85 ila %92 bandına vurduğu Doğu ve Güneydoğu Anadolu sandıkları; diğer yanda hava güzel olduğunda, seçim tarihi tatille çakıştığında sandık katılımı %70’lere, hatta kimi yazlık ilçelerde %65’lere kadar gerileyen Ege ve Akdeniz sahil şeridi...
Peki, sandığa koşma motivasyonunu belirleyen bu coğrafi ve sınıfsal makasın arkasında hangi sosyolojik dinamikler yatar?
1. Sayıların Gösterdiği Uçurum: Katılım Haritasının İki Ucu
Türkiye'de yapılan genel ve yerel seçim verileri incelendiğinde katılım oranlarındaki coğrafi ayrışma net kalıplar sunar:
Yüksek Katılım Kuşağı: Şırnak, Hakkâri, Batman, Diyarbakır, Van gibi Güneydoğu illeri ile Konya,Yozgat, Sivas gibi İç Anadolu’nun muhafazakâr havzaları. Bu illerde katılım oranı genel seçimlerde istikrarlı şekilde %84 - %90 aralığında seyreder.
Düşük / Kırılgan Katılım Kuşağı: Bodrum, Çeşme, Kuşadası, Datça, Marmaris, Kaş gibi turizm ve sayfiye merkezleri ile İstanbul ve İzmir’in belirli yüksek gelirli sahil semtleri. Bu bölgelerde özellikle erken yaz veya bahar aylarına denk gelen seçimlerde katılım oranı Türkiye ortalamasının 8 ila 15 puan gerisine düşebilmektedir.
Bu tablo rastlantısal bir hava durumu sapması değil; sınıfsal, kültürel ve siyasal aidiyetlerin doğrudan bir yansımasıdır
2. Doğu Neden Sandığa Koşar? Kolektif Temsil ve Varoluşsal Sandık
Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da sandığa gitmek salt bir "beş yıllık idari tercih" değildir; çok daha derin bir anlama sahiptir:
A) Kimlik Siyaseti ve Temsil Kaygısı
Bölgede siyaset, Cumhuriyet tarihi boyunca yüksek düzeyde ideolojikleşmiş ve kimlik temsili üzerinden şekillenmiştir. İster DEM Parti çizgisindeki Kürt siyasi hareketi olsun, ister HÜDA PAR veya AK Parti tabanındaki muhafazakâr-dindar seçmen olsun; sandık bir "varlık yokluk sahası" olarak kodlanır.
Geçmişte uygulanan %10 seçim barajı, Doğu seçmeninde derin bir "temsilsiz kalma" travması yaratmıştır. Her bir oyun barajı aşmak veya rakip bloğa belediye kaptırmamak için hayati olduğu bilinci, sandığa gitmeyi bireysel bir hak olmaktan çıkarıp kolektif bir ödeve dönüştürmüştür.
B) Toplumsal Denetim: Aşiret, Akraba ve Mahalle Baskısı
Büyük metropollerde bir apartmanda komşunuzun sandığa gidip gitmediğini bilmezsiniz; ilgilenmezsiniz de.Ancak kırsal Doğu ve Güneydoğu sosyolojisinde durum farklıdır:
Aşiret meclisleri, geniş aile bağları ve mahalle cemaatleri sandık gününü ortak bir seferberlik gibi yönetir.
Sandığa gitmemek, sadece bireysel bir tembellik değil; aileye, aşirete veya siyasi davaya yapılmış bir "ihanet" veya "kayıtsızlık" olarak algılanır.
Seçim sabahı minibüsler köyleri dolaşır, yaşlılar sırtlarda taşınır, tarladaki işler ertelenir ve sandık listeleri köy odalarında çetele tutularak kontrol edilir.
3. Yazlık Beldeler Neden Boş Kalır? Sayfiye Rehaveti ve İkametgâh Tuzağı
Ege ve Akdeniz kıyılarında, özellikle de orta-üst gelir grubunun yoğunlaştığı yazlık beldelerde katılımın düşmesi ise bambaşka yapısal nedenlere dayanır:
A) İkametgâh Uyuşmazlığı ve "Sandığa Gitme Maliyeti"
Sayfiye yerlerindeki en büyük teknik bariyer seçmen kütüğüdür.
İstanbul, Ankara veya Bursa'da yaşayan yüz binlerce yurttaş, yılın 4-5 ayını Bodrum, Datça, Ayvalık veya Didim'deki yazlığında geçirir.
Ancak bu kişilerin resmi ikametgâhı ve dolayısıyla oy kullanacakları sandık büyükşehirlerdedir.
Seçim günleri bu kitle için "küçük bir bürokratik işlem" değil; binlerce liralık uçak/otobüs bileti masrafı, 8-10 saatlik otoyol çilesi ve tatilini bölme kararı anlamına gelir.
İktisatçı Anthony Downs'ın ortaya koyduğu Rasyonel Seçmen Teorisi tam da burada işler: Sandığa gitmenin getirdiği maliyet (yol masrafı, yorgunluk), seçmenin kendi oyunun yaratacağı marjinal faydadan daha yüksek algılandığında seçmen evinde veya şezlongunda kalmayı tercih eder.
B) "Kazanılmış Bölge" Rehaveti ve Bireycilik
Kıyı şeridinde yerel seçimlerde uzun yıllardır süregelen tek partili egemenlik (örneğin CHP'nin kıyı egesindeki kaleleri), seçmende örtük bir garanti algısı yaratır: "Nasılsa bizim parti kazanır, benim bir oyum eksik kalsa da sonuç değişmez."
Aynı zamanda bu bölgelerdeki yüksek eğitimli, seküler ve bireyci yaşam tarzı, kolektif mahalle baskısını ortadan kaldırır. Birey, Doğu'daki bir seçmen gibi ailesine veya aşiretine hesap vermek zorunda değildir; tamamen kendi kişisel konfor alanının sınırları içinde karar verir.
4. "Tükenmişlik Sendromu" ve Siyasi Kırgınlık Faktörü
Katılım coğrafyasını etkileyen bir diğer modern olgu ise seçmen yorgunluğudur.
Türkiye'de son 10 yılda arka arkaya yaşanan genel seçimler, cumhurbaşkanlığı turları, yerel seçimler ve anayasa referandumları seçmende ciddi bir bilişsel ve duygusal tükenmişlik yaratmıştır.
Özellikle büyükşehirlerin seküler orta sınıfı ile sahil bandındaki seçmende, üst üste yaşanan siyasi yenilgilerin ardından derin bir "öğrenilmiş çaresizlik" duygusu baş göstermiştir. "Ne yaparsak yapalım bir şey değişmiyor"inancı, bu bölgelerde sandık boykotuna veya sandığı umursamama tavrına kapı aralamaktadır. Doğu seçmeninde ise siyasi baskılar ve kazanım/kayıp dengesi çok daha taze ve sıcak olduğu için bu tür bir apatiye girme lüksü daha düşüktür.
5. Sandık Sonuçlarına Doğrudan Etkisi: Kıyıdaki Rehavet Kime Yarar?
Katılım oranlarındaki bu dengesizlik, seçim geceleri Türkiye haritasının siyasi rengini belirleyen en büyük gizli kaldıraçtır:
D'Hondt Sisteminde Sandalye Kaybı: Genel seçimlerde bir ilin milletvekili sayısı sabittir (nüfusa göre belirlenir). Ancak o ilde katılım düşük olduğunda, sandığa giden disiplinli seçmen gruplarının oransal ağırlığı katlanır. Batı illerinde kararsız veya tatildeki seçmenin sandığa gitmemesi, tabanı disiplinli olan muhafazakâr ve teşkilatçı partilerin daha az oyla vekil çıkarmasına zemin hazırlar.
Cumhurbaşkanlığı Seçiminde %50+1 Riski: Tüm Türkiye'nin tek bir seçim çevresi olduğu iki turlu cumhurbaşkanlığı yarışında, kıyı şeritlerindeki 1-2 puanlık katılım düşüşü, yüz binlerce muhalif oyun buharlaşması demektir. 2023 seçimlerinde muhalefetin sahil kentlerinde katılımı maksimuma çekmek için yürüttüğü "tatili bırakın, sandığa gelin" kampanyalarının temel gerekçesi işte bu matematiksel tehditti.
Sonuç: Demokrasinin İki Farklı Nabzı
Türkiye'nin katılım haritası, ülkenin sosyo-ekonomik ve psikolojik yarılmalarını çıplak bir biçimde ortaya koyar.
Bir tarafta hayatta kalma, kimlik mücadelesi ve toplumsal dayanışma refleksiyle sandığı bir mevzi gibi savunan Doğu; diğer tarafta bireysel konfor, ikametgâh bürokrasisi ve siyasi yabancılaşmanın kıskacında sandığa mesafe koyabilen Batı...
Demokrasinin kaderi ise çoğu zaman sandığı bir görev olarak görenlerin disiplini ile sandığı bir seçenek olarak görenlerin kararsızlığı arasındaki o ince çizgide düğümlenir.