Asılı Kalan Deliklerden Açılmayan Çuvallara: Dünyadan ve Türkiye'den En Sıra Dışı Seçim İtirazı Hikâyeleri
Demokratik sistemlerde seçmenin sandığa gidip tercihini yapması sürecin yalnızca ilk perdesidir. Asıl mücadele; sandıklar kapandığında, sayım döküm cetvelleri masaya serildiğinde ve ıslak imzalı tutanaklar torbalara girip seçim kurullarına doğru yola çıktığında başlar.
Siyasi rekabetin bıçak sırtı dengelerde yürüdüğü coğrafyalarda; kâğıdın gramajı, zımbanın kesme açısı,mührün milimetrik taşması veya bir elektrik kesintisi devasa meşruiyet krizlerine kapı aralayabilir. Dünya ve Türkiye seçim tarihi, sadece sandıktan çıkan oyların değil; o oylara yapılan olağanüstü itirazların, adliye koridorlarında tutulan sabah nöbetlerinin ve yüksek yargı kararlarının yazdırdığı dramatik hikâyelerle doludur.
1. Dünya Seçim Tarihinin Kırılma Noktası: 2000 ABD Başkanlık Seçimi ve Florida Fiyaskosu
Seçim itirazı, yeniden sayım ve teknik usul tartışmaları denildiğinde dünya genelinde ilk akla gelen vaka, 7 Kasım 2000 ABD Başkanlık Seçimleridir. Demokrat Parti adayı Al Gore ile Cumhuriyetçi Parti adayı George W. Bush arasındaki yarış, Florida eyaletinin 25 seçici delegesine kilitlenmişti. Florida’yı kazanan Beyaz Saray’ın yeni sahibi olacaktı.
Eyalette kullanılan yaklaşık 6 milyon oyun ardından ilk sayım açıklandığında George W. Bush yalnızca 1.784 oy farkla önde görünüyordu. Florida eyalet yasalarına göre fark %0,5’in altında olduğu için makineyle zorunlu yeniden sayım başlatıldı ve fark 327 oya kadar geriledi. İşte tam bu noktada, Amerikan seçim altyapısının teknik yetersizlikleri tüm çıplaklığıyla dünya gündemine oturdu.
Kelebek Pusula (Butterfly Ballot) Felaketi
Florida’nın Palm Beach bölgesinde kullanılan pusula tasarımı, tarihin en büyük grafik tasarım hatalarından biriydi:
Adayların isimleri sol ve sağ sayfalarda ardışık yer alırken, zımbalanacak delikler pusulanın tam orta sütununda dikey olarak sıralanmıştı.
Soldaki ilk isim Al Gore olmasına rağmen, ikinci sıradaki delik sağ sayfadaki aşırı sağcı Reform Partisi adayı Pat Buchanan’a aitti.
Çoğunluğu yaşlı ve emekli olan binlerce Demokrat seçmen, Gore’a oy verdiğini sanarak yanlışlıkla Buchanan’ın kutusunu deldi. Pat Buchanan bile seçim gecesi televizyonda "Palm Beach gibi liberal bir Yahudi bölgesinde bu kadar oy almam imkânsız, bu oylar bana ait değil" açıklamasını yaptı.
"Chad" Savaşları ve Büyüteçli Hakimler
Palm Beach, Broward ve Miami-Dade bölgelerinde mekanik delikli kartlar (punch card) kullanılıyordu. Yıllardır temizlenmeyen delme aletlerinin körelmesi nedeniyle kâğıt parçacıkları (chad) tam kopmamıştı:
Hanging Chad: Parçacığın tek bir köşesinden kâğıda asılı kalması.
Swinging Chad: İki köşesinden bağlı kalıp sallanması.
Dimpled/Pregnant Chad: Zımbanın kâğıdı delmeyip sadece üzerinde çöküntü oluşturması.
Otomatik optik okuyucular bu pusulaları delinmemiş sayarak "boş oy" kategorisine attı. Demokratların itirazı üzerine Florida Yüksek Mahkemesi, bu oyların el ile tek tek büyüteç altında incelenmesine hükmetti. Haftalarca dünyanın gözü önünde yargıçlar ışığa tuttukları kâğıt parçalarında seçmenin niyetini okumaya çalıştı.
Sürece son noktayı ABD Yüksek Mahkemesi (Supreme Court) koydu. Bush v. Gore davasında mahkeme,5'e karşı 4 oyla federal anayasanın eşit koruma ilkesinin ihlal edildiğini belirterek elle sayımların durdurulmasına karar verdi. Bush, Florida’yı resmi kayıtlara geçen 537 oy farkla alarak ABD’nin 43. Başkanı oldu. Al Gore ise ülke genelinde halk oylamasında yaklaşık 540 bin oy fazla almasına rağmen seçimi kaybetti.
2. Ukrayna 2004: Kimyasal Müdahaleler ve "Turuncu Devrim"
Sayım itirazlarının sadece hukuki değil, kitlesel bir halk hareketine ve rejim krizine dönüştüğü en çarpıcı örnek 2004 Ukrayna Cumhurbaşkanlığı Seçimleridir.
Batı yanlısı reformist Viktor Yuşçenko ile Rusya destekli Başbakan Viktor Yanukoviç arasındaki yarış, seçim öncesinde Yuşçenko’nun dioksin zehirlenmesine maruz kalıp yüzünün tanınmaz hale gelmesiyle gerilmişti. 21 Kasım 2004’teki ikinci tur oylamada Merkezi Seçim Kurulu apar topar Yanukoviç’in kazandığını ilan etti. Ancak bağımsız uluslararası gözlemciler ve sandık çıkış anketleri (exit poll) Yuşçenko’nun en az %11 önde olduğunu söylüyordu.
İtiraz Dosyalarındaki Şok Detaylar
Yuşçenko kanadının Yüksek Mahkeme'ye sunduğu itiraz klasörlerinde akılalmaz usulsüzlükler belgelendi:
Gezici Sandık Anomalisi: Doğu eyaletlerinde yatağa bağımlı hastalar için kullanılan seyyar sandıkların seçmen sayısının katbekat üzerinde oyla geri döndüğü görüldü.
Yüzde Yüzün Üzerinde Katılım: Yanukoviç’in kalesi olan Donetsk bölgesindeki bazı sandıklarda resmi katılım oranı %102,6 olarak kayıtlara geçirildi.
Asitle Eritilen Oylar: Muhalif bölgelerdeki sayımlarda sandık kurullarının içine kimyasal asit enjekte edilerek Yuşçenko oylarının okunamaz hale getirildiği saptandı.
Bu tespitlerin ardından yüz binlerce Ukraynalı dondurucu soğukta turuncu atkılarıyla Kiev’in Bağımsızlık Meydanı’na (Maydan) indi. Ülke genelinde hayat felç oldu. 3 Aralık 2004’te Ukrayna Yüksek Mahkemesi seçimleri usulsüzlük gerekçesiyle iptal etti. 26 Aralık’ta uluslararası gözlemciler eşliğinde tekrarlanan oylamayı Viktor Yuşçenko %52 ile kazandı.
3. Türkiye'de Seçim İtirazlarının Anatomisi ve Dönüm Noktaları
Türkiye, 1950'den bu yana seçimlerini adli denetim (YSK, İl ve İlçe Seçim Kurulları) altında yürütmektedir.Ancak sandık sayımları ve birleştirme tutanakları üzerindeki mücadeleler zaman zaman tansiyonu zirveye çıkarmıştır.
1912: Sandık İtirazının İmkânsız Olduğu "Sopalı Seçim"
Türk seçim tarihindeki ilk organize itiraz krizi, itiraz hakkının dahi tanınmadığı II. Meşrutiyet dönemindeki 1912 Genel Seçimleridir. İttihat ve Terakki Cemiyeti, muhalefetteki Hürriyet ve İtilaf Fırkası’nı tasfiye etmek için sandık başlarına milis güçleri ve jandarmayı yerleştirdi:
Muhalif seçmenler sandık başına yaklaştırılmadı, açık oy vermeye zorlandı.
Sandıklara itiraz eden Hürriyet ve İtilaf temsilcileri sandık başlarında falakaya yatırıldı, sopalarla darbedildi.
Tutanaklar tek taraflı tutuldu ve tarihe "Sopalı Seçim" olarak geçen bu oylamada muhalefet meclise sadece birkaç vekil sokabildi. Bu vaka, Türkiye'de "sandık güvenliği bağımsız yargıya teslim edilmelidir" fikrinin tarihi tohumu oldu.
30 Mart 2014 Ankara: "Trafoya Kedi Girdi" ve Çuvalların Üzerinde Sabahlanan Gece
2014 yerel seçimlerinde Ankara Büyükşehir Belediye Başkanlığı yarışı Melih Gökçek (AK Parti) ile Mansur Yavaş (CHP) arasında geçti. Sayım gecesi Türk televizyonculuk ve seçim tarihinin en kaotik saatlerine sahne oldu:
Veri Akışının Kesilmesi: Gece yarısına doğru ajansların veri aktarımı durdu. İki adayın oy oranları televizyon ekranlarında sürekli yer değiştirdi.
Elektrik Kesintileri: Ankara, Gaziantep ve birçok büyükşehirde oy sayımı sırasında eş zamanlı elektrik kesintileri yaşandı. Dönemin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Taner Yıldız’ın kesintileri "Trafoya kedi girdi"açıklamasıyla izah etmesi, kamuoyunda uzun yıllar sürecek bir güvensizlik ve mizah konusu haline geldi.
Maddi Hata İtirazları: CHP Ankara İl Başkanlığı, sandık sonuç tutanaklarındaki çeteleler ile YSK sistemine girilen veriler arasında satır kaydırmaları olduğunu tespit etti (örneğin Yavaş’ın oyunun bağımsız aday hanesine yazılması).
Adliye Koridorlarında Nöbet: Ankara Adliyesi önünde toplanan binlerce gönüllü ve yüzlerce avukat,çuvalların güvenliğini sağlamak için oy torbalarının üzerinde sabahladı.
İlçe ve İl Seçim Kurulları ile YSK’ya yapılan yoğun itirazlar neticesinde kısmi düzeltmeler yapıldı ancak sonuç değişmedi; mazbata yaklaşık 30 bin oy farkla Melih Gökçek’e verildi. Bu gece, Türkiye’de sivil sandık denetim örgütlerinin (Oy ve Ötesi, Sandık Gücü gibi platformlar) doğuşunu hızlandıran ve "ıslak imzalı tutanağın fotoğrafını çekme" kültürünü yerleştiren milat oldu.
16 Nisan 2017 Referandumu: "Mühürsüz Oy Pusulası" Kararı
Türkiye'nin yönetim sistemini Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi olarak değiştiren 16 Nisan 2017 anayasa referandumu, sandıklar henüz kapanmadan verilen bir YSK kararıyla tarihe geçti.
Kanunun Açık Hükmü: 298 Sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un 101. maddesi son derece açıktı: "Arkası sandık kurulu mührü ile mühürlenmemiş oy pusulaları geçersizdir."
YSK'nın Ara Kararı: Sayım devam ederken AK Parti YSK temsilcisinin başvurusu üzerine YSK Genel Kurulu acil bir karar aldı. Sandık kurullarının ihmali nedeniyle mühür vurulmamış olan pusula ve zarfların,"dışarıdan sahte olarak getirildiği ispatlanmadığı müddetçe" geçerli sayılacağını duyurdu.
Sonuç: EVET %51,41 - HAYIR %48,59. Aradaki fark yaklaşık 1 milyon 379 bin oydu.
İtiraz Fırtınası: Muhalefet partileri, YSK'nın kanunun emredici amir hükmünü bir idari kararla lağvedemeyeceğini, mühürsüz oyların sayısının referandum farkından katbekat fazla olduğunu savunarak tam kanunsuzluk gerekçesiyle YSK’ya, Danıştay’a ve AİHM’e başvurdu. Tüm itirazlar reddedildi. Bu karar,Türk seçim hukukunda "kanun metninin şekli güvenliği" ile "sandığa giden seçmenin kusursuzluğu" ilkelerinin çatıştığı en büyük içtihat tartışması oldu.
31 Mart – 23 Haziran 2019 İstanbul: 17 Günlük Yeniden Sayım Maratonu ve Sandık İptali
Cumhuriyet tarihinin en uzun, en yüksek tansiyonlu ve en kapsamlı sayım itirazı süreci 2019 İstanbul yerel seçiminde yaşandı.
Aşama Tarihi Yaşanan Olay ve Süreç Sonuç / Oy Farkı1. İlk Sayım 31 Mart 2019Veri akışı saat 23.20'de kesildi. Sabah saatlerinde Ekrem İmamoğlu'nun önde olduğu açıklandı.İmamoğlu +23.2642. Geçersiz Oyların Sayımı2 - 16 Nisan 2019AK Parti'nin itirazıyla 39 ilçede 300 binden fazla geçersiz oy, bazı ilçelerde tüm oylar baştan sayıldı.İmamoğlu +13.7293. Mazbata Teslimi17 Nisan 2019İtirazlar tükenince İmamoğlu İstanbul Adliyesi'nde mazbatasını alarak göreve başladı.Mazbata verildi4. YSK İptal Kararı6 Mayıs 2019AK Parti'nin "kısıtlı seçmenler" ve "kamu görevlisi olmayan sandık kurulu başkanları" itirazı YSK'ca kabul edildi (4'e karşı 7 ret).Seçim İptal Edildi5. Tekrarlanan Seçim23 Haziran 2019İptal edilen büyükşehir seçimi için İstanbul yeniden sandık başına gitti.İmamoğlu +806.415
Bu 17 günlük maraton sürecinde her iki partinin genel başkan yardımcıları, milletvekilleri ve binlerce avukat adliyelerdeki çuvalların başında uyudu. Pusulalardaki en ufak tükenmez kalem izleri, katlama yerindeki mürekkep bulaşmaları ve zarf tutanakları tek tek heyetler önünde tutanaklara geçirildi.
YSK'nın 6 Mayıs iptal gerekçesinde asıl dikkat çeken unsur, oyların sayımındaki bir hatadan ziyade; sandık kurulu başkanlarının 298 sayılı Kanun'un amir hükmüne aykırı olarak kamu görevlileri arasından mülki idare amirlerince seçilmemesi (özel banka personeli vb. atanması) oldu.
4. Sandık İtirazlarının Değişmez Kuralı: Tutanak Yoksa Hak Yoktur
Gerek Florida’daki asılı kalan delik parçaları gerekse Ankara ve İstanbul adliyelerindeki gece nöbetleri evrensel bir seçim hukuku gerçeğini ortaya koyar: Sandıkta itiraz soyut iddialarla değil, somut ve ıslak imzalı belgelerle kazanılır.
Sandık Başında Şerh Düşmek: Sayım anında sandık kurulu tutanak defterine itiraz gerekçesiyle şerh düşülmemişse, sonradan ilçe seçim kuruluna yapılan itirazların kabul edilme olasılığı çok düşüktür.
Çetele ile Tutanak Uyumu: Sayım döküm cetveli (çetele) ile sandık sonuç tutanağındaki rakamlar uyuşmak zorundadır. Tutanak kurul üyelerince ıslak imza altına alınıp mühürlendiği an o sandığın anayasası hükmündedir.
Çuval Güvenliği: Tutanak ne kadar kusursuz olursa olsun; çuvalın ağzı mühürlenmeden, güvenlik güçleri ve parti müşahitleri eşliğinde ilçe seçim kuruluna teslim edilmediği sürece oylar hukuki güvenceye kavuşmuş sayılmaz.
Demokrasi sandıkta başlar; ancak adaletin tecellisi, sayım masasında gösterilen dikkat ve tutanakların korunmasındaki titizlikle mühürlenir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Seçim sonuçlarına itiraz süresi ne kadardır?
Türkiye'de 298 sayılı Kanun uyarınca sandık kurulu kararlarına karşı İlçe Seçim Kurulu'na itiraz süresi, seçim gününü takip eden salı günü saat 15.00'e kadardır. İl Seçim Kurulu ve YSK aşamaları için de kanunda saatle belirlenmiş katı takvimler uygulanır.
Mühürsüz oylar her zaman geçerli midir?
Hayır. Kanun kural olarak mühürsüz oy pusulalarını geçersiz sayar. Ancak 16 Nisan 2017 Referandumu ve sonrasındaki bazı istisnai kararlarda YSK, sahteliği kanıtlanmadığı müddetçe sandık kurullarının ihmalinden kaynaklanan mühür eksikliğini seçmen iradesini korumak adına geçerli kabul etmiştir.
2000 ABD seçimlerinde Florida'da oylar neden elle sayıldı?
Florida eyalet yasaları, adaylar arasındaki farkın %0,5'ten az olması halinde makineyle sayımı, farkın daha da daralması ve itiraz gelmesi halinde ise sorunlu bölgelerde el ile sayım yapılmasını zorunlu kılıyordu. Delikli kartlardaki makinelerin okuyamadığı asılı kâğıtlar (hanging chad) nedeniyle yargıçlar pusulaları tek tek büyüteçle incelemiştir.